दशैँ र कृषिको सम्बन्ध : किसानको पसिनादेखि थालीसम्म

काठमाडौं । नेपालीको महान् चाड बडादसैँ धार्मिक तथा सांस्कृतिक आस्थाको पर्व मात्र होइन, कृषि उत्पादन, खाद्य संस्कृति, पशुपालन र ग्रामीण अर्थतन्त्रसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने पर्व पनि हो। घरमा भित्रिने अन्न, दसैँमा पाक्ने परिकार, जमराका लागि प्रयोग हुने जौ, मकै र गहुँ तथा पूजाआजामा आवश्यक पर्ने फलफूल र अन्य कृषि उपजले दसैँ र कृषिबीचको ऐतिहासिक सम्बन्धलाई उजागर गर्छन्।

नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार दसैँ नेपालमा मनाइने सबैभन्दा लामो हिन्दू पर्व हो। यो पर्व पारिवारिक पुनर्मिलन, पूजाआजा, टीका, जमरा, आशीर्वाद र विशेष खानपानसँग जोडिएको छ। दसैँलाई नेपालको प्रमुख फसल पर्वका रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ। यसले नेपाली समाजमा कृषि र संस्कृतिबीच रहेको सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्छ।

कृषि तथ्याङ्कले देखाउँछ कृषिको महत्त्व

राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको राष्ट्रिय कृषि गणना २०७८/७९ अनुसार नेपालमा ४१ लाख ३० हजार ७८९ कृषि जोत रहेका छन्। यीमध्ये ३९ लाख ९९ हजार २८५ कृषि जोतमा जमिन रहेको छ भने एक लाख ३१ हजार ५०४ कृषि जोत जमिनबिनाका छन्। कृषि जोतको परिभाषामा खेती गर्ने तथा निश्चित संख्यामा पशुपन्छी पाल्ने परिवारसमेत समेटिन्छन्।

कृषि गणनाअनुसार नेपालमा कृषि जोतले सञ्चालन गरेको कुल क्षेत्रफल करिब २२ लाख १८ हजार हेक्टर छ। यसले कृषि नेपाली ग्रामीण अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण आधार भएको देखाउँछ।

धान उत्पादनको तथ्याङ्कले पनि कृषि क्षेत्रको आकार स्पष्ट पार्छ। कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालमा ५९ लाख ५५ हजार मेट्रिक टन धान उत्पादन भएको थियो। अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा धान उत्पादन ५७ लाख २४ हजार मेट्रिक टन थियो। यसरी एक वर्षमा धान उत्पादन करिब ४.०४ प्रतिशतले बढेको थियो।

धान नेपालीको प्रमुख खाद्यान्न हो। दसैँमा परिवार तथा आफन्तसँग बसेर गरिने सामूहिक भोजनदेखि दैनिक उपभोगसम्म चामलको महत्त्व रहन्छ। त्यसैले धान उत्पादनको अवस्था र खाद्यान्नको उपलब्धता दसैँसँग जोडिएको खाद्य सुरक्षाको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

जमरादेखि दसैँको खानपानसम्म कृषि

दसैँ र कृषिको सम्बन्ध धार्मिक अनुष्ठानमा समेत देखिन्छ। घटस्थापनाका दिन घरघरमा राखिने जमरा जौ, मकै, गहुँलगायतका अन्नको बीउबाट उमारिन्छ। जमरा दसैँको प्रमुख सांस्कृतिक प्रतीक हो। यसको प्रयोगले अन्न, बीउ, उर्वरता र समृद्धिप्रति नेपाली समाजमा रहेको परम्परागत सम्मानलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।

दसैँको समयमा प्रयोग हुने चामल, दही, फलफूल, तरकारी, तेलहन र मसला पनि कृषि उत्पादनसँग सम्बन्धित छन्। पूजाआजा, प्रसाद तथा पारिवारिक भोजका लागि आवश्यक पर्ने यी वस्तुको माग बढ्दा किसान, कृषि उपजका व्यापारी, संकलक र खुद्रा बजारसमेत प्रभावित हुन्छन्।

यद्यपि, सबै कृषि उपजको उत्पादन र कटानीको समय दसैँसँग ठ्याक्कै मिल्दैन। नेपालको भौगोलिक विविधता, मौसम र खेती प्रणालीअनुसार बाली भित्र्याउने समय फरक हुन्छ। त्यसैले दसैँमा उपलब्ध हुने कृषि उपजमध्ये केही स्थानीय उत्पादन हुन्छन् भने केही अन्य क्षेत्रबाट बजारमा ल्याइन्छन्।

पशुपालन र कृषि बजारमा दसैँको प्रभाव

दसैँमा मासुजन्य परिकारको उपभोग बढ्ने भएकाले खसीबोका, भेडा, च्याङ्ग्रा, कुखुरा तथा अन्य पशुपन्छीको बजारमा चहलपहल बढ्छ। यसले पशुपालक किसान, पशु व्यापारी, ढुवानी व्यवसायी र मासु बिक्री गर्ने व्यवसायलाई आर्थिक गतिविधिमा जोड्छ।

कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयको कृषि गणना र पशुपन्छीसम्बन्धी तथ्याङ्कले नेपालमा पशुपालन पनि कृषि प्रणालीको महत्त्वपूर्ण हिस्सा भएको देखाउँछन्। तर दसैँका कारण पशुपन्छीको माग कति प्रतिशतले बढ्छ वा किसानको आम्दानी कति वृद्धि हुन्छ भन्ने विषयमा छुट्टै, प्रमाणित राष्ट्रिय तथ्याङ्क आवश्यक पर्छ। त्यसैले बजारको चहलपहललाई आम्दानी वृद्धिको निश्चित प्रतिशतका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

दसैँको समयमा फलफूल, तरकारी, खाद्यान्न र मासुको माग बढ्दा बजारमा आपूर्ति व्यवस्थापनको महत्त्व पनि बढ्छ। उत्पादनस्थलदेखि उपभोक्तासम्म कृषि उपज पुर्‍याउन ढुवानी, भण्डारण, बजार सूचना र शीतशृङ्खलाजस्ता पूर्वाधार आवश्यक पर्छन्। यस्ता सुविधा कमजोर हुँदा किसानले उचित मूल्य नपाउने र उपभोक्ताले महँगोमा सामान किन्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

कृषकको उत्पादन र उपभोक्ताको खर्चबीचको दूरी

दसैँमा कृषि उपजको माग बढ्नु किसानका लागि बजारको अवसर हुन सक्छ। तर माग बढ्दैमा किसानले स्वतः बढी नाफा कमाउँछन् भन्ने हुँदैन। उत्पादन लागत, बिचौलियाको भूमिका, ढुवानी खर्च, भण्डारण सुविधा, बजारसम्मको पहुँच र उपभोक्ताले तिर्ने मूल्यबीचको अन्तरले किसानको वास्तविक आम्दानी निर्धारण गर्छ।

राष्ट्रिय कृषि गणना २०७८/७९ ले कृषि जोतको कुल क्षेत्रफल अघिल्लो गणना २०६८/६९ को तुलनामा घटेको देखाएको छ। सन् २०११/१२ मा कृषि जोतको क्षेत्रफल करिब २५ लाख २३ हजार हेक्टर रहेकामा सन् २०२१/२२ मा घटेर करिब २२ लाख १८ हजार हेक्टर पुगेको थियो। यस अवधिमा कृषि जोतको संख्या भने बढेको छ।

यी तथ्याङ्कले कृषि क्षेत्रको चुनौती केवल उत्पादन बढाउनुमा सीमित नरहेको देखाउँछन्। उपलब्ध जमिनको प्रभावकारी उपयोग, उत्पादकत्व वृद्धि, व्यावसायिक खेती, बजार पहुँच र किसानको आम्दानी सुधारमा समेत ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ।

दसैँजस्ता चाडपर्वमा स्थानीय कृषि उपजको खपत बढाउन सकिए किसानले बजार पाउने, स्थानीय उत्पादनको मूल्य अभिवृद्धि हुने र कृषि उपजको आयातमा निर्भरता कम गर्न सहयोग पुग्न सक्छ। यसका लागि स्थानीय तह, कृषि सहकारी, किसान समूह र निजी क्षेत्रबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ।

कृषि उत्पादनलाई चाडपर्वको अर्थतन्त्रसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता

दसैँले नेपाली समाजमा कृषि उत्पादनको सांस्कृतिक र आर्थिक महत्त्व उजागर गर्छ। तर किसानको श्रमलाई सम्मान गर्नु भनेको चाडपर्वमा कृषि उपज उपभोग गर्नुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। उत्पादनको उचित मूल्य, गुणस्तरीय बीउ, मलखादको उपलब्धता, सिँचाइ, कृषि ऋण, भण्डारण र बजार सुनिश्चितता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

कृषि उत्पादनलाई चाडपर्वको मागसँग योजनाबद्ध रूपमा जोड्न सके किसानले उत्पादनको समय र बजारको आवश्यकता बुझेर खेती गर्न सक्छन्। स्थानीय कृषि उपजको प्रवर्द्धन, किसान बजारको विकास र बिचौलियामा निर्भरता घटाउने पहलले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

दसैँमा घरघरमा भित्रिने अन्न, जमरा र परिकारले किसानको श्रमलाई सम्झाउँछन्। त्यसैले दसैँको वास्तविक समृद्धि धार्मिक तथा सांस्कृतिक उत्सवमा मात्र नभई उत्पादन गर्ने किसानको जीवनस्तर सुधार, खाद्य सुरक्षाको सुनिश्चितता र कृषि क्षेत्रको दिगो विकाससँग पनि जोडिएको छ।दसैँ र कृषि एकअर्काका पूरक हुन्। कृषिले दसैँका लागि आवश्यक अन्न, फलफूल, तरकारी र पशुपन्छी उपलब्ध गराउँछ भने दसैँले कृषि उपजको बजार र उपभोगलाई थप चलायमान बनाउने अवसर प्रदान गर्छ। किसानको उत्पादनले चाडपर्वलाई सम्पन्न बनाउने भएकाले कृषि क्षेत्रको संरक्षण, किसानको सम्मान र उत्पादनको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्नु दसैँको सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्ने महत्त्वपूर्ण आधार हो।