थोपा सिँचाइदेखि स्मार्ट कृषिसम्म : इजरायली कृषि क्रान्तिबाट नेपालले के सिक्ने ?

काठमाडौं । कृषि उत्पादन बढाउन पर्याप्त जमिन, प्रशस्त पानी र अनुकूल मौसम नै चाहिन्छ भन्ने परम्परागत मान्यतालाई इजरायलको कृषि प्रणालीले चुनौती दिएको छ।

मरुभूमि र अर्धमरुभूमि क्षेत्रको ठूलो हिस्सा भएको इजरायलले सीमित प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्दै थोपा सिँचाइ, उन्नत बीउ, हरितगृह खेती, मल र पानीको वैज्ञानिक व्यवस्थापन, कृषि अनुसन्धान तथा आधुनिक बजार प्रणालीमार्फत आफ्नो कृषिलाई प्रविधिमैत्री बनाएको छ।

नेपालका लागि इजरायलको अनुभव महत्त्वपूर्ण हुनुको कारण पनि यही हो। नेपालको कृषि क्षेत्रले पर्याप्त सिँचाइको अभाव, सानो र छरिएको खेतीयोग्य जमिन, उत्पादन लागत, कमजोर भण्डारण, बालीपछिको क्षति, बजारको अनिश्चितता र कृषि श्रमिकको अभावजस्ता समस्या भोगिरहेको छ।

इजरायलको अनुभवले यी चुनौती समाधान गर्न प्रविधि एउटा महत्त्वपूर्ण माध्यम हुन सक्ने देखाउँछ। तर प्रविधि मात्रै पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई उपयुक्त नीति, अनुसन्धान, लगानी र बजारसँग जोड्नुपर्छ।

इजरायलको कृषि : तथ्यांकले के भन्छ ?

इजरायलको केन्द्रीय तथ्यांक निकायले प्रकाशित गरेको Israel in Figures 2024 अनुसार सन् २०२३ मा त्यहाँको कृषि उत्पादनको कुल मूल्य ३७.७ अर्ब इजरायली शेकेल थियो। यसमध्ये बालीजन्य उत्पादनको हिस्सा ५५ प्रतिशत र पशुपन्छी तथा पशुजन्य उत्पादनको हिस्सा ४५ प्रतिशत थियो।

त्यही वर्ष कृषि क्षेत्रको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (कृषि जीडीपी) १७.९ अर्ब शेकेल रहेको उल्लेख छ। Israel Central Bureau of Statistics को तथ्यांकले आधुनिक कृषि अर्थतन्त्रमा उत्पादनको मात्रा मात्र होइन, त्यसको आर्थिक मूल्य पनि महत्त्वपूर्ण हुने देखाउँछ।

सन् २०२३ को उत्पादन विवरणअनुसार इजरायलमा आलु करिब ५ लाख ५ हजार टन, गोलभेँडा ३ लाख २५ हजार टन, गाजर १ लाख ५९ हजार टन र खुर्सानी १ लाख १३ हजार टन उत्पादन भएको थियो।

फलफूलतर्फ केरा १ लाख ९२ हजार टन, एभोकाडो १ लाख ७७ हजार टन, स्याउ ९२ हजार टन र खजुर ५८ हजार टन उत्पादन भएको तथ्यांक छ। त्यस्तै, गाईको दूधको वार्षिक उत्पादन १ अर्ब ६० करोड लिटर पुगेको थियो। यी तथ्यांकले इजरायलले सीमित कृषि भूमिमा पनि विविध प्रकारका बाली र पशुजन्य उत्पादनको व्यावसायिक प्रणाली विकास गरेको देखाउँछन्।

तर इजरायलको कृषि सफलतालाई उत्पादनका यी अंकमा मात्रै सीमित गरेर बुझ्नु हुँदैन। त्यहाँ कृषि क्षेत्रले अर्थतन्त्रमा तुलनात्मक रूपमा सानो हिस्सा ओगट्छ। आर्थिक सहयोग तथा विकास संगठन (ओईसीडी) का अनुसार सन् २०२२ मा कृषिले इजरायलको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा करिब १.३ प्रतिशत र कुल रोजगारीमा एक प्रतिशतभन्दा कम योगदान दिएको थियो।

यसको अर्थ आधुनिक कृषि प्रणालीको मूल्यांकन गर्दा कुल उत्पादनसँगै उत्पादकत्व, श्रमको उपयोग, पानीको दक्षता, किसानको आम्दानी र खाद्य आपूर्तिको स्थिरतालाई पनि हेर्नुपर्छ।

अर्कोतर्फ, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेकै आधारमा इजरायल खाद्यान्नमा पूर्ण आत्मनिर्भर भने छैन। सन् २०२२ को उपलब्ध तथ्यांकअनुसार त्यहाँको अन्न आपूर्तिको करिब ९३ प्रतिशत आयातबाट आएको थियो। यसको अर्थ उच्च प्रविधियुक्त कृषि प्रणालीले पनि सबै खाद्यवस्तु स्वदेशमै उत्पादन गर्न सक्छ भन्ने हुँदैन।

थोपा सिँचाइ : पानीको प्रत्येक थोपालाई उत्पादनसँग जोड्ने प्रविधि

इजरायलको कृषि प्रविधिमध्ये विश्वभर चर्चित प्रविधि थोपा सिँचाइ (ड्रिप इरिगेसन) हो। परम्परागत सिँचाइमा खेतभरि पानी फैलाइन्छ। तर थोपा सिँचाइमा पाइप र साना इमिटरको सहायताले बिरुवाको जरानजिक आवश्यक मात्रामा पानी पुर्‍याइन्छ।

यसबाट बालीको आवश्यकता, माटोको अवस्था र मौसमअनुसार सिँचाइ गर्न सकिन्छ। पानीसँगै घुलनशील मल पनि आवश्यक मात्रामा उपलब्ध गराउने प्रविधिलाई फर्टिगेसन भनिन्छ।

इजरायलले सन् १९५० को दशकदेखि दबाबयुक्त सिँचाइ प्रविधिमा लगानी गर्दै आएको छ। पानीको अभावलाई कृषि अनुसन्धान र प्रविधि विकासको प्रमुख प्रेरक बनाइयो।

इजरायलको कृषि अनुभवसम्बन्धी सरकारी प्राविधिक दस्तावेजले थोपा सिँचाइ र फर्टिगेसनले पानी तथा मलको उपयोग सुधार्न, बालीको उत्पादन बढाउन र प्रशोधित फोहोरपानीसमेत कृषि प्रयोजनमा पुनः प्रयोग गर्न सहयोग गरेको उल्लेख गरेको छ।

नेपालका लागि यो प्रविधि विशेषगरी तरकारी, फलफूल, नर्सरी, प्लास्टिक टनेल तथा पानीको सीमित उपलब्धता भएका क्षेत्रमा उपयोगी हुन सक्छ। तर सबै बाली र सबै ठाउँमा एउटै प्रविधि उपयुक्त हुँदैन।

धानजस्ता बाली, पहाडी भिरालो जमिन, साना टुक्रामा विभाजित खेत र सामूहिक सिँचाइ प्रणालीको अवस्था फरक हुन्छ। त्यसैले थोपा सिँचाइलाई आवश्यकताअनुसार स्प्रिंकलर, वर्षाको पानी संकलन, पोखरी, परम्परागत कुलो सुधार र अन्य उपयुक्त प्रविधिसँग जोड्नुपर्छ।

नेपालले सिक्नुपर्ने मुख्य कुरा थोपा सिँचाइका पाइप भित्र्याउनु मात्रै होइन, पानीको उपलब्धता मापन गर्ने, आवश्यकताअनुसार वितरण गर्ने र प्रत्येक एकाइ पानीबाट कति उत्पादन भयो भन्ने हिसाब राख्ने प्रणाली विकास गर्नु हो।

हरितगृह खेती र मौसमअनुकूल उत्पादन

इजरायलमा हरितगृह तथा संरक्षित खेतीले प्रतिकूल मौसमको प्रभाव कम गर्दै उच्च मूल्यका बाली उत्पादन गर्न सहयोग गरेको छ। प्लास्टिक टनेल, तापक्रम र आर्द्रता व्यवस्थापन, उपयुक्त बीउ, मलको नियन्त्रित प्रयोग तथा रोगकीराको अनुगमनमार्फत खेतीलाई केही हदसम्म प्राकृतिक मौसमको निर्भरताबाट बाहिर ल्याउन सकिन्छ।

नेपालमा पनि गोलभेँडा, खुर्सानी, काँक्रो, क्याप्सिकम, पातदार तरकारी र नर्सरी उत्पादनमा प्लास्टिक टनेल तथा संरक्षित खेती विस्तार गर्न सकिन्छ। उच्च पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा मौसमअनुसार संरक्षित खेतीले उत्पादनको अवधि बढाउन सक्छ भने तराई तथा मध्यपहाडी क्षेत्रमा वर्षा, असिना र तापक्रमको जोखिम कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ।

तर महँगो र पूर्ण स्वचालित हरितगृह नै सफल कृषिको एक मात्र बाटो होइन। नेपालका अधिकांश साना किसानका लागि स्थानीय सामग्रीबाट बनाइने कम लागतका टनेल, हावापानीअनुसारको भेन्टिलेसन, रोगप्रतिरोधी जात र बजारको मागअनुसार बाली छनोट बढी व्यावहारिक हुन सक्छ।

त्यसैले नेपालले इजरायलबाट प्रविधि आयात गर्दा प्रविधिको मूल्य मात्रै होइन, त्यसको मर्मत खर्च, विद्युत् आवश्यकता, स्थानीय प्राविधिक उपलब्धता र किसानले पाउने अतिरिक्त आम्दानीको पनि मूल्यांकन गर्नुपर्छ।

कृषि अनुसन्धान र किसानबीचको सम्बन्ध

इजरायलको कृषि विकासको अर्को महत्त्वपूर्ण आधार अनुसन्धान र व्यावहारिक खेतीबीचको सम्बन्ध हो। बीउ, बिरुवाको जात, माटो, पानी, मल, रोगकीरा तथा उत्पादन प्रणालीसम्बन्धी अनुसन्धानलाई किसानको खेतसम्म पुर्‍याउन सके मात्रै प्रविधिले वास्तविक परिणाम दिन्छ।

कृषि प्रविधिसम्बन्धी इजरायलको अनुभव अध्ययन गर्ने विश्व बैंकको प्रतिवेदनले थोपा तथा सटीक सिँचाइ, प्रिसिजन एग्रिकल्चर, कृषि रोबोटिक्स, हरितगृह उपकरण र कृषि जैवप्रविधिलाई त्यहाँको एग्रिटेक क्षेत्रका प्रमुख प्रविधिगत क्षेत्रका रूपमा पहिचान गरेको छ। World Bank को यस अध्ययनले कृषि नवप्रवर्तनलाई उत्पादनसँग जोड्ने व्यावसायिक सम्भावनासमेत औँल्याएको छ।

नेपालमा कृषि अनुसन्धान संस्था, विश्वविद्यालय, कृषि ज्ञान केन्द्र, स्थानीय तह, सहकारी र किसानबीचको समन्वय अझ प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ। अनुसन्धान संस्थाले विकास गरेका जात वा प्रविधि किसानको खेतमा परीक्षण नगरी सिधै प्रचार गर्दा अपेक्षित नतिजा नआउन सक्छ।

यसका लागि प्रत्येक प्रदेशको हावापानी, माटो, पानी, बाली प्रणाली र बजारअनुसार नमुना कृषि फार्म स्थापना गर्न सकिन्छ। त्यस्ता फार्ममा किसानले प्रत्यक्ष परिणाम हेर्न, लागत तुलना गर्न र आवश्यक तालिम लिन पाउनुपर्छ। अनुसन्धानको सफलता प्रकाशित प्रतिवेदनको संख्याले मात्र होइन, किसानको उत्पादन लागत घट्यो कि घटेन, आम्दानी बढ्यो कि बढेन र जोखिम कम भयो कि भएन भन्ने आधारमा मूल्यांकन गरिनुपर्छ।

पानी व्यवस्थापनमा प्रविधिसँगै नीति

इजरायलको कृषि प्रणालीको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष पानीको व्यवस्थापन हो। पानीको सीमित उपलब्धतालाई सम्बोधन गर्न त्यहाँ पानीको मापन, वितरण, पुनःप्रयोग, प्रशोधित पानीको उपयोग र समुद्री पानीको नुन हटाएर उपयोग गर्ने प्रविधिमा लगानी गरिएको छ।

ओईसीडीको सन् २०२५ को कृषि नीतिसम्बन्धी प्रतिवेदनअनुसार सन् २००० देखि २०२३ सम्म इजरायलको कुल ताजा पानी दोहनमा कृषि क्षेत्रको हिस्सा करिब ६४ प्रतिशतबाट घटेर ३३.४ प्रतिशत पुगेको थियो। सोही अवधिमा सिँचित क्षेत्रको हिस्सा बढेको थियो।

ओईसीडीले यस परिवर्तनमा प्रशोधित पानी तथा नुन हटाइएको पानीको प्रयोग, प्रभावकारी सिँचाइ प्रविधि र पानीको माग व्यवस्थापनको भूमिका औँल्याएको छ।

यस तथ्यांकको अर्थ कृषि क्षेत्रमा पानीको आवश्यकता समाप्त भयो भन्ने होइन। बरु, बढ्दो सिँचाइ आवश्यकता व्यवस्थापन गर्न वैकल्पिक पानीका स्रोत र दक्ष वितरण प्रणाली विकास गरिएको हो।

नेपालमा पानीको समस्या इजरायलको जस्तै छैन। नेपालमा वर्षायाममा प्रशस्त वर्षा हुने भए पनि सुक्खायाममा कतिपय क्षेत्रमा सिँचाइको अभाव हुन्छ। कतिपय ठाउँमा पानीको स्रोत भए पनि खेतसम्म पुर्‍याउने पूर्वाधार छैन। कतै वर्षाको पानी बगेर खेर जान्छ भने कतै भूमिगत पानीको उपयोग महँगो पर्छ।

त्यसैले नेपालले वर्षाको पानी संकलन, साना जलाशय, सामुदायिक पोखरी, थोपा सिँचाइ, सिँचाइ कुलोको मर्मत, पानीको न्यायोचित वितरण र आवश्यक ठाउँमा पानीको पुनःप्रयोगलाई प्राथमिकता दिन सक्छ। पानी उपलब्ध भएको ठाउँमा समेत त्यसको आर्थिक तथा वातावरणीय लागत नहेरी असीमित प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।

उत्पादन बढाउनु मात्र होइन, बजार सुनिश्चित गर्नु पनि आवश्यक

इजरायलको कृषि अनुभवबाट नेपालले सिक्नुपर्ने अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष कृषि उत्पादन र बजारबीचको सम्बन्ध हो। किसानले धेरै उत्पादन गरे पनि उचित मूल्य पाएन भने कृषि व्यवसाय टिकाउ हुँदैन। बजारको माग, उत्पादनको गुणस्तर, प्याकेजिङ, भण्डारण, ढुवानी, प्रशोधन र बिक्रीको व्यवस्था कृषि लगानीसँगै विकास हुनुपर्छ।

इजरायलको कृषि उत्पादनमा फलफूल तथा तरकारीजस्ता उच्च मूल्यका बालीको आर्थिक महत्त्व छ। तर उच्च मूल्यको उत्पादन गर्नु भनेको सबै किसानले महँगा र निर्यातमुखी बाली नै लगाउनुपर्छ भन्ने होइन। किसानले उत्पादन गर्ने वस्तुको छनोट स्थानीय तथा राष्ट्रिय माग, उत्पादन लागत, जलवायु, जोखिम र बजारमा पहुँचका आधारमा गर्नुपर्छ।

नेपालमा कृषि उपज संकलन केन्द्र, शीतभण्डार, ग्रेडिङ, प्याकेजिङ, प्रशोधन उद्योग र भरपर्दो ढुवानी प्रणालीको विकास गर्न आवश्यक छ। किसान समूह, सहकारी र निजी क्षेत्रबीच करार खेती तथा खरिद सम्झौताको पारदर्शी अभ्यास विकास गर्न सके बजारको अनिश्चितता कम गर्न सकिन्छ।

त्यस्तै, कृषि उपजको उत्पादन सुरु गर्नुअघि नै सम्भावित बजार, खरिदकर्ता र बिक्री मूल्यको अध्ययन गर्ने अभ्यास स्थापित गर्नुपर्छ। किसानले बाली लगाइसकेपछि मात्र बजार खोज्ने अवस्थाबाट बजारको मागअनुसार उत्पादन गर्ने प्रणालीतर्फ जानु आवश्यक छ।

नेपालका लागि कति उपयुक्त छ इजरायलको कृषि मोडेल ?

नेपालले इजरायलको कृषि प्रणालीबाट सिक्नुपर्ने विषय धेरै छन्। तर दुवै देशको भौगोलिक अवस्था, खेतीको संरचना र किसानको आर्थिक क्षमतामा ठूलो भिन्नता छ। इजरायलको कृषि प्रविधि नेपालमा हुबहु लागू गर्नु व्यावहारिक हुँदैन।

नेपालको कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयको सन् २०२४ को कृषि विकास रणनीति प्रगति प्रतिवेदनअनुसार खेतीयोग्य जमिनको ५८.९ प्रतिशत क्षेत्रमा सिँचाइ सुविधा पुगेको थियो। त्यस्तै, कृषि यान्त्रीकरणको स्तर २३.२ प्रतिशत रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। यी तथ्यांकले नेपालमा सिँचाइ र यान्त्रीकरण विस्तार गर्न अझै ठूलो सम्भावना रहेको देखाउँछन्।

नेपालको अर्को विशेषता साना र छरिएका खेत हुन्। राष्ट्रिय कृषि आधुनिकीकरण कार्यक्रमका विवरणअनुसार राष्ट्रिय कृषि गणना २०६८ मा आधारित औसत कृषि जमिनको आकार ०.६८ हेक्टर र औसत कित्ताको आकार ०.२१ हेक्टर उल्लेख गरिएको छ। यति सानो र विभाजित जमिनमा ठूलो आकारका मेसिन तथा महँगो प्रविधि व्यक्तिगत किसानले खरिद गरेर प्रयोग गर्न कठिन हुन सक्छ।

त्यसैले नेपालले व्यक्तिगत किसानलाई महँगा उपकरण खरिद गर्न प्रोत्साहित गर्नुभन्दा सामूहिक प्रयोगको प्रणाली विकास गर्न सक्छ। सहकारी, किसान समूह वा स्थानीय तहबाट सञ्चालन हुने कृषि उपकरण भाडा केन्द्र, सिँचाइ सेवा केन्द्र, माटो परीक्षण प्रयोगशाला र प्राविधिक सेवा केन्द्रले साना किसानलाई आधुनिक प्रविधिको पहुँच दिन सक्छन्।

नेपालमा पनि प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण कार्यक्रममार्फत उत्पादन, यान्त्रीकरण, प्रशोधन र बजारीकरणका क्षेत्रमा काम भइरहेको छ। आर्थिक सर्वेक्षण २०८०/८१ अनुसार सन् २०२४ मार्च मध्यसम्म कार्यक्रमअन्तर्गत ५९९ कृषि उपकरण भाडा केन्द्र स्थापना भएका थिए। यसको अर्थ नेपालमा विद्यमान कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउँदै इजरायलजस्ता देशको अनुभवअनुसार प्रविधिको प्रयोग, मर्मतसम्भार र परिणामको मूल्यांकन सुधार गर्न सकिन्छ।

नेपालले प्राथमिकता दिनुपर्ने पाँच क्षेत्र

पहिलो, पानीको उत्पादकत्व बढाउने। सिँचाइ विस्तारसँगै थोपा सिँचाइ, स्प्रिंकलर, वर्षाको पानी संकलन, साना जलाशय र पानीको मापनमा लगानी गर्नुपर्छ। कति पानी प्रयोग गरेर कति उत्पादन भयो भन्ने आधारमा सिँचाइ योजनाको सफलता मापन गर्न सकिन्छ।

दोस्रो, कम लागतको आधुनिक प्रविधि विकास गर्ने। सबै किसानलाई महँगा सेन्सर, स्वचालित हरितगृह वा रोबोट आवश्यक हुँदैन। स्थानीय रूपमा मर्मत गर्न सकिने प्लास्टिक टनेल, साना कृषि उपकरण, मौसम सूचना, मोबाइलबाट प्राप्त कृषि परामर्श र सरल सिँचाइ नियन्त्रकबाट पनि उल्लेखनीय सुधार सम्भव हुन्छ।

तेस्रो, अनुसन्धानलाई खेतसम्म पुर्‍याउने। कृषि अनुसन्धान संस्था र विश्वविद्यालयले किसानसँग मिलेर प्रविधिको परीक्षण गर्नुपर्छ। उत्पादन बढाउने जातसँगै रोगप्रतिरोध, स्थानीय मौसमसँग अनुकूलता, भण्डारण क्षमता र बजारमा प्राप्त हुने मूल्यलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।

चौथो, उत्पादनपछिको व्यवस्थापन सुधार्ने। कृषि उपज संकलन, वर्गीकरण, प्याकेजिङ, शीतभण्डारण, प्रशोधन र बजार सूचनामा लगानी नगरेसम्म उत्पादन बढ्नु मात्रै किसानको आम्दानी बढ्नु होइन। उत्पादनअघि बजारको माग र सम्भावित खरिदकर्ताको पहिचान गर्ने अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।

पाँचौँ, प्रविधिमा किसानको लगानी सुरक्षित बनाउने। अनुदान वितरणलाई उपकरण खरिदमा मात्र सीमित नराखी प्रविधिले उत्पादन लागत घटायो कि घटाएन, किसानको आम्दानी कति बढ्यो र पानी तथा श्रमको बचत कति भयो भन्ने आधारमा मूल्यांकन गर्नुपर्छ। सहुलियतपूर्ण ऋण, कृषि बीमा, प्राविधिक तालिम र मर्मतसम्भारको व्यवस्था पनि सँगसँगै हुनुपर्छ।

इजरायलबाट सिक्दा त्यहाँका कमजोरी पनि बुझ्नुपर्छ

इजरायलको कृषि प्रणालीलाई पूर्ण सफलताको नमुनाका रूपमा प्रस्तुत गर्नु पनि उचित हुँदैन। ओईसीडीको सन् २०२५ को प्रतिवेदनअनुसार सन् २०१३ देखि २०२२ सम्म इजरायलको कृषि क्षेत्रको कुल कारक उत्पादकत्व (टोटल फ्याक्टर प्रोडक्टिभिटी) को वार्षिक वृद्धिदर औसतमा ऋणात्मक ०.५ प्रतिशत थियो। यसले प्रविधिमा लगानी भइरहे पनि उत्पादकत्वको वृद्धि स्वतः सुनिश्चित नहुने देखाउँछ।

त्यस्तै, सोही प्रतिवेदनले इजरायलको कृषि क्षेत्रमा नाइट्रोजन र फस्फोरसको अतिरिक्त प्रयोगसम्बन्धी वातावरणीय चुनौती औँल्याएको छ। त्यसैले नेपालले इजरायलबाट पानीको दक्ष उपयोग र प्रविधि ग्रहण गर्नुपर्छ, तर रासायनिक मलको असन्तुलित प्रयोग वा महँगो उत्पादन प्रणालीको निर्भरता बढाउनु हुँदैन।

नेपालका लागि आधुनिक कृषि भन्नाले धेरै मल, धेरै मेसिन र महँगो उपकरणको प्रयोग मात्रै होइन। माटोको स्वास्थ्य जोगाउने, जैविक विविधता संरक्षण गर्ने, आवश्यक मात्रामा मल र पानी प्रयोग गर्ने तथा जलवायु परिवर्तनसँग अनुकूल हुने उत्पादन प्रणाली विकास गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

प्रविधि आयातभन्दा ज्ञान र प्रणालीको विकास महत्त्वपूर्ण

इजरायलको कृषि अनुभवले सीमित प्राकृतिक स्रोत पनि वैज्ञानिक व्यवस्थापन, अनुसन्धान, प्रविधि र बजारको समन्वयबाट उत्पादनशील बनाउन सकिने देखाएको छ। तर प्रविधिको सफलता त्यसलाई प्रयोग गर्ने किसानको क्षमता, उपलब्ध पूर्वाधार, आर्थिक प्रतिफल र नीतिगत सहयोगमा निर्भर हुन्छ।

नेपालले इजरायलसँग कृषि प्रविधि, पानी व्यवस्थापन, संरक्षित खेती, कृषि अनुसन्धान, किसान तालिम र कृषि उद्यम विकासमा सहकार्य विस्तार गर्न सक्छ। संयुक्त अनुसन्धान, नमुना फार्म, प्राविधिक तालिम तथा नेपाली भूगोलअनुकूल प्रविधि परीक्षण यसका व्यावहारिक माध्यम हुन सक्छन्।

नेपालको कृषि रूपान्तरणका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न किसानलाई कति आधुनिक उपकरण उपलब्ध गराइयो भन्ने होइन; किसानले उपलब्ध जमिन, पानी, श्रम र पुँजीबाट कति बढी उत्पादन तथा आम्दानी हासिल गर्न सके भन्ने हो।

इजरायलको अनुभवबाट नेपालले ग्रहण गर्नुपर्ने मूल पाठ यही हो—कृषिलाई परम्परागत जीविकोपार्जनको गतिविधिमा मात्र सीमित नराखी अनुसन्धान, प्रविधि, व्यवसाय, भण्डारण, प्रशोधन र बजारसँग जोडिएको प्रतिस्पर्धी तथा दिगो आर्थिक क्षेत्रका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।